خصوصی تلویزیون ورادیولرفعالیت لرینینگ،سلبی و
رېجه لشتیریلگن حالده،بوحرکت لرني ایجابی ویخشی آدیم وجمعیت کېله جگی وسیاسی تقدیری اوچون ثمره لی و آلقیش گه لایق بیرامکانیت دېب حسابلش ممکن،اما عکس حالده یشه یدیگن جمعیت طلب لری اعتبارگه آلینمسدن،پارلاق کېله جگی، دینی وفرهنگی قدریت لریگه قرشی فعالیتلرکۉزده توتیلگن حالده، اۉشه خلق نینگ فلاکت وبدبخت لیکكه آلیب باریشدن باشقه هیچ قنده ی بیرمنفعت هم آلیبکېلتيره آلمه يدي. اگربیزیشب تورگن مملکت ده سۉزاېرکینلیگی واونینگ عکس اېتدیره دیگن دیگن امکانیتلر دېمک عاموی خبرواسطه لری بوجمله دن رادیو،تلویزیون وجریده لرموقعی وفعالیت لری محاکمه اېتیلگو دېگ بۉلسه، حاضرگی حکومت تمانيدن یره تیلگن شرایط،سۉزومطبوعات اېرکین لیگی نينگ بورتديرمسدن حقیقی بیرشکلده بارلیگی نیکۉرسته دی. وایریم حاللرده یوزبېره دیگن معمالربۉلسه هم بیراق حکومت تمانيدن امکان گه قدرحمایت هم اېتیلیب کېلماقده. اوشبوساحه رواجله نیب ویوکسلیشی اوچون ،حاضرگی شرایط برچه اوچون قانیقرلی دېسه بۉله دی. شویره تیلگن وضعیتدن فایده له نیب اۉتگن بیرنېچه ییل جریانیده مملکت بۉیلب اۉنلب خصوصی رادیو،تلویزیون ونشریه لر ایجاداېتیلیب وکېنگ شکلده فعالیت گه باشله گن لریکوزه تیله دی. بوني اېسه مملکت تاریخیده مثال سیزبیراۉزگریشوکته یوتوق دېب اَیتیش ممکن.حاضرگی کونده فعالیت قیلیب کېله دیگن رسانه لربرنامه لری تاثيرچن ليگي اېسه عموماآلگنده ایکی تورگه بۉلینه دی:
1- ایجابی (مثبت )تمانلری
افغانستانده فعالیت قیلیب کېله دیگن رسانهلردموکراسی وسۉزومطبوعات اېرکینلیگیدن فایده له نیب هربیرواقعه وموضوع لرنی تحلیلچیلرو ایش بیلرمانلربیلن بحث گه آلیب،اولرنینگ صحبت گه تارتیب وخواهله گن سواللرینی حتی دولت نینگ یوقاری مرتبه لی کیشی لریگه همياقروياقمسليگي گه قره مسدن بېره آله دیلر.وگزارش وینگی لیک لرگه اولرنینگ فکرلرینی تۉغریدن- تۉغری آلیب وعینحالده هم اقتباس قیلیب وترقتهدیلر.اولوسنینگ طلب وشکایت لرینی اۉزوقتیده دولت مسووللریگه یېتکزيب وايستهگن،مدنیواجتماعی موضوع لرنی یخشی صورتده یاروته دیلر.عاموی خبرواسطه لری اهالینینگ سیاسی آنگی نی آشیریش اوچون کته اهمیت گه اېگه بۉلگن وخلق اېسه کېله جکده خذمت قیله دیگن بیرشخص نینگ مملکت نینگ باشقه ریب،رواجلنتیریب وترقیاتی گه اولگوریب واولرنینگ تینچ وتاتوولیگده یششی اوچون مناسب وقولي شرایط نی یره تیش اوچون یخشی تانیب آليش وكېین ده اېسه اونینگ سیلش اوچون،اۉز آوازلرینی بېریشگه قادربۉله آله دیلر. رسانه لراېسه خلققه اۉزجمهوررئیسی نی سیلش لریگه شاشیلمسلیک و تۉغری قرارآلیش امکانی نی یَره تیب بېره دی.
2- سلبی (منفی )تمانلری
کۉریلیشیچه اولکه مقیاسیده یا دنیا بۉیلب مملکت ایچکریسیده فعالیت قیله دیگن بیرقنچه خصوصی رسانه لرتماندن آگاهانه یا ناآگاهانه شکلده تورلی برنامهلرنشراېتیلیب کېلماقده. اوشبوبرنامه لرنینگ منفعت لی تمانیدن،منفعتسیز تمانیکۉپراق،دېسه بۉرتدیریب اَیتیلمه گن بۉله دی. اوشبورسانه لرآرقلی،افغانستان اسلامیبیراولکه بۉلیشی گه اعتباربېرمسدن،اخلاقی فسادنی آلیب کېله دیگن هندی وباشقه اۉزگه اېلتلرتمانیدن ایشلب چیقاریلگن سریاللر کېنگ کۉلمده نشراېتیلیبکېلماقده. مذکورسریاللرده یلنغاچ عیاللرکۉریلیشیدن توتیب ونشراېتیله دیگن قوشیقلردهعیاللرتار،کلتهوآچیق کییم لربیلن رقص گه توشیشلریآدم لراینیقسه یاش قیز واېرکک لرنی اویاتسیزقیلیب یۉلدن چیقاریشدن علاوه،آدم لرآره سیده جنسی تمایل لرنی آشیریب واولرنی گمراه قیلیب، ایش وکوچ دن چیقیشلریگه سبب بۉله دي وعین حالده اۉزگه مدنیت لرنی قبول قیلیب آلیش روحیه سی نی اهالی ضمیریده شکللنتیریشی هم ممکن. هربیربرنامه نشراېتیلیشی دولت تماندن جدی نظارت اېتیلیب وکۉریب چیقیلیشی شرط. عین حالده رسانه لربرنامه لری مملکتي ميز نینگ ملی واسلامی منفعتی اساسیده رېجه لشتیریلیشی کېره ک. اما افسوس کی بومهم مساله گه دولت تماندن هم بیرنېچه ییل جریانیده کۉزگه کۉرینرلی دقت کۉرسه تیلمه یپدی.مملکت رسمی لری بومساله گه جدی اعتبارقره تمسلیک لریگه باعث ایریم تشقی كوچلرتاثيرودخلي بار بۉلیشی ممکن مېکن؟یا اولر رسانه لردن پاره آلیب وبوتۉغریده،اعتبارقره تمه یپدیلر می؟ بوسواللرحاضرده جواب سیز قالماقده. جمعیت کېله جگی گه قرشی اوشبورسانه لر یۉلگه قۉییلیب کېله دیگن فعالیت لرینینگ آلدینی آلیش گه، بیرینچی دن دولت مسوول بۉلگن لیگی سبب ،جدی سعی وحرکت قیلیشی طلب اېتيله دي.دولت تمانیدن خارجی سریاللرمقابلی ده دینی اصللرگه برابر اولوسیمیزمدنیتی وملی قدریت لرنینگ رواجلنتیریب وملی هویت نینگ قیته تیکله دیگن سریاللرنی مملکت احتیاجی اساسیده تیارلش اوچون کته سرمایه یاتقیزیب وایش آلیب باریلیشی ضرور. قاله وېرسه خلق نینگ تشقری مملکت لردن کیریب کېله دیگن مدنیت لرنی سلبی تاثیریدن آگاه لنتیریش واولرگه قرشی کۉره شیش، دولت گه قۉشیمچه، دینی عالم لرنینگ هم بوگونگی ملی، اسلامی وانسانی بورچ لری سنه له دی. فکریوریتیلگن اوشبوموضوعدن خلاصه چیقارگن حالده،عاموی خبرواسطه لری نینگ جدل بیلن رواجله نیب باریشی نی منفعتي دن کۉره ضرری کۉپراق بۉلیشی تخمین اېتیله دی. منفعتلی برنامه لرهم یوق اېمس،بار، لیکن اوزون ییل لراوروش لرگه یوزتوتگن اوشبومملکت جمعیتی نینگ کته قسمی سواددن محروم اېتیلگن.بویورت خلق ایشانچی گه تېنگ اقتدارلي وثبات گه اېگه بۉلگن بيرتوزوم هم برقراربۉلیش امکانی نی تاپه آلمهی عاقبتده اېسه قالاق ومحتاج بیرمملکت گه اَیله نیب قالدی. شوسبب اهالینینگ کته سانی قشاق بۉلیب ،هم اۉزمدنیت لری وهم بیگانه لرمدنیت لريدن تۉله معلومات گه اېگه بۉله آلمه گنلر. شونینگ اوچون هم اولررسانه لر بېره دیگن کونده لیک موضوع لرینینگ ضرروفایدهلی تمانلریگه تېرن فکرلش قابلیتی گه اېگه اېمس لر. انه شومنظره ده عاموی خبرواسطه لری خلققه تعلق تاپگن ومدنیت لی بیرمملکتنینگ تشکیل تاپیشیگه مهم وایجابی رول اۉینب ،زمینه یره تیشی اۉته قیین کۉرینه دی.انه شو،خواطرلنتيروچي حركت لرگه قره گنده هربيروطنداشيميزکیم بۉلیشی گه قره مسدن، بومساله گه جدی راق بها بېريب واونینگ آلدینی آلیش اوچون جدی چاره وتدبیرلرآلمه سه، باره – باره جمعیت اۉزمدنیتی دن بیگانه بۉلیب ،کون سایین کیریب کېله دیگن اۉزگه مدنیت لراېسه،بای وبهالی اېسکی میراثلریمیزاۉرنینیآلیب،یقین آره ده کیم لیگی میز جواب سیزقالیشی امکاندن اوزاق اېمس. نوراکبرقیتمس